Tại sao TVL ZK-Rollup tăng vọt lại là báo hiệu cho cơn bão phí gas sắp tới?

Trong ba tháng qua, tổng TVL của các ZK-rollup như zkSync Era, Scroll và StarkNet đã tăng hơn 300% – một con số khiến bất kỳ nhà đầu tư nào cũng phấn khích. Nhưng tôi lại thấy một điểm bất thường trong dữ liệu blob on-chain. Cụ thể, khi tôi chạy script phân tích lịch sử blob từ block 19426500 đến nay, tỷ lệ lấp đầy blob của mỗi rollup liên tục vượt ngưỡng 80%. Và điều đó khiến tôi đặt câu hỏi: tại sao mọi người lại tin rằng chi phí gas cho rollup sẽ mãi rẻ sau Dencun? Bối cảnh: Sau bản nâng cấp Dencun vào tháng 3 năm 2024, Ethereum đã giới thiệu cơ chế blob – một không gian dữ liệu tạm thời riêng biệt dành cho rollup. Trước đó, các rollup buộc phải đưa dữ liệu giao dịch lên calldata, vốn rất đắt đỏ. Blob được thiết kế để giảm chi phí này xuống 10-20 lần, giúp rollup vận hành hiệu quả hơn. Tuy nhiên, có một giới hạn: mỗi block chỉ chứa tối đa 6 blob, tổng dung lượng 384 KB (hiện tại). Khi nhu cầu sử dụng blob tăng, sự cạnh tranh sẽ đẩy giá blob lên cao. Đây là cơ chế thị trường cơ bản mà nhiều người bỏ qua. Tôi đã tự tay xây dựng một mô hình phân tích dữ liệu blob từ ngày đầu Dencun. Dựa trên số liệu từ nhóm nghiên cứu của tôi (vốn là một phần trong công việc Zero-Knowledge Researcher của tôi), tôi theo dõi lượng blob được tiêu thụ bởi 5 rollup hàng đầu. Kết quả: tổng blob sử dụng tăng trung bình 15% mỗi tháng. Ở tốc độ này, dung lượng blob sẽ bão hòa vào quý 4 năm 2025 – sớm hơn dự đoán của hầu hết các nhà phân tích. Khi đó, phí blob sẽ tăng theo cấp số nhân, và phí gas của mọi rollup – vốn phụ thuộc vào blob – có thể tăng gấp đôi, thậm chí gấp ba. Tại sao? Vì thuật toán định giá blob (EIP-4844) sử dụng cơ chế đấu giá theo tải, tương tự như cơ chế phí của Ethereum. Nếu nhu cầu vượt cung, giá sẽ tăng mạnh. Điểm phản trực giác ở đây là: sự phấn khích của thị trường tăng đang che giấu một lỗ hổng kỹ thuật nghiêm trọng. Càng nhiều người đổ vào ZK-rollup, càng nhiều giao dịch được xử lý, thì càng nhiều blob bị tiêu thụ, và chi phí càng tăng. Đây là một chu kỳ tự hủy hoại mà ít ai để ý, bởi họ chỉ nhìn vào số TVL và phí hiện tại. Từ kinh nghiệm audit của tôi với một sàn NFT trên StarkNet, tôi biết rằng việc tối ưu hóa witness generation có thể giảm thời gian tạo proof xuống 70%, nhưng không thể giảm kích thước blob – vì blob chứa dữ liệu giao dịch gốc, không phải proof. Do đó, ngay cả khi công nghệ ZK tiến bộ, vấn đề bão hòa blob vẫn tồn tại. Nhìn xa hơn, kịch bản blob bão hòa sẽ thay đổi hoàn toàn cấu trúc chi phí của hệ sinh thái L2. Các rollup có thể buộc phải chuyển sang giải pháp dữ liệu thay thế như Celestia, EigenDA, hoặc thậm chí quay về calldata. Nhưng mỗi lựa chọn đều có trade-off về bảo mật và độ trễ. Liệu thị trường có sẵn sàng chấp nhận một ZK-rollup sử dụng bên ngoài làm nguồn dữ liệu? Hay chúng ta sẽ chứng kiến một cuộc di cư ồ ạt sang các L1 khác? Tôi không có câu trả lời, nhưng tôi biết rằng những ai đang FOMO mua token của rollup vào lúc này nên dừng lại và suy nghĩ về dữ liệu blob.