Tôi từng viết, trong một bức thư ngỏ gửi cộng đồng Ethereum vào năm 2018, rằng thứ mà blockchain thực sự triệt tiêu không phải là trung gian, mà là sự phụ thuộc mù quáng vào một thực thể duy nhất. Hồi đó, tôi gọi đó là 'sự sụp đổ của niềm tin mù quáng'. Hôm nay, khi đọc bản tin từ Crypto Briefing về tuyên bố của ông Trump—rằng Mỹ sẽ tự phong làm 'Người bảo vệ eo biển Hormuz' và áp thuế 20% lên mọi hàng hóa đi qua—tôi không thể không rùng mình. Đây không chỉ là một diễn biến địa chính trị. Đây là một minh họa hoàn hảo, một vở kịch đẫm máu về lý do tại sao sự phi tập trung không chỉ là một lựa chọn kỹ thuật, mà là một mệnh lệnh sinh tồn.
Hãy quên đi câu chuyện chính trị trong 48 giờ qua. Hãy nhìn vào kiến trúc của vấn đề. Eo biển Hormuz là một điểm nút (node) trung tâm trong mạng lưới năng lượng toàn cầu. Khoảng 20% lượng dầu thô thế giới đi qua nó. Trong một thế giới lý tưởng, nó là một 'giao thức mở'—bất kỳ ai cũng có thể sử dụng nó miễn phí, với sự an toàn được đảm bảo bởi một tập hợp các bên liên quan (các quốc gia ven biển, các cường quốc hàng hải, các tổ chức quốc tế). Nhưng những gì Trump tuyên bố là một hành động 'chiếm quyền kiểm soát node'. Một thực thể duy nhất—Hoa Kỳ—tự phong cho mình quyền 'xác thực' mọi giao dịch (tàu thuyền) đi qua. Và họ sẽ tính phí 20% cho dịch vụ 'xác thực' này.
Đây là một cuộc tấn công trực diện vào nguyên tắc 'tính trung lập của lớp nền tảng'. Trong kiến trúc của Internet và blockchain, lớp cơ sở (layer 1) được thiết kế để trung lập. Nó không quan tâm bạn là ai, bạn đang mang gì. Nó chỉ đơn giản là chuyển tiếp dữ liệu. Hormuz, về mặt lý thuyết, là một lớp cơ sở như vậy cho nền kinh tế toàn cầu. Bằng cách tuyên bố quyền kiểm soát và áp thuế, Mỹ đã biến lớp cơ sở trung lập này thành một hợp đồng thông minh độc quyền, không thể kiểm toán do chính họ viết và thực thi.
Tôi đã dành 6 năm để kiểm toán các hợp đồng thông minh, từ Uniswap v2 đến các giao thức DeFi phức tạp. Một trong những lỗi phổ biến nhất mà tôi tìm thấy là sự tập trung quyền lực (centralization of power)—một admin key có thể rút toàn bộ thanh khoản, một oracle có thể thao túng giá. Những gì Trump đề xuất là một admin key có chủ quyền, có khả năng 'rút' 20% giá trị của mọi lô hàng đi qua Hormuz. Điều này không chỉ là bất công. Nó là một lỗ hổng bảo mật mang tính hệ thống. Bởi vì, như chúng ta đã học được từ vụ sụp đổ của FTX, khi một thực thể duy nhất nắm giữ quyền lực tuyệt đối, sự cám dỗ để lạm dụng nó là gần như không thể cưỡng lại.
Hãy nhìn vào các cơ chế. Làm thế nào để một quốc gia 'bảo vệ' một eo biển? Họ sẽ triển khai hải quân, máy bay, vệ tinh, và các hệ thống giám sát. Đây là một dạng bằng chứng công việc (Proof-of-Work) khổng lồ, lãng phí và tập trung. Nó tiêu tốn hàng tỷ đô la từ ngân sách quốc phòng Mỹ. Và để 'đền bù' chi phí này, họ sẽ đánh thuế người dùng. Đây là một mô hình kinh tế tồi tệ. Nó tạo ra một vòng lặp phản hồi tiêu cực: chi tiêu nhiều hơn cho sức mạnh quân sự -> thu nhiều phí hơn -> làm chậm dòng chảy thương mại -> kích thích các quốc gia khác tìm đường tắt -> dẫn đến xung đột. Tôi đã thấy vòng lặp này trong thế giới tiền điện tử: các dự án chi quá nhiều cho 'marketing và quan hệ đối tác' (thuật ngữ cho 'mua sự chấp nhận') và cuối cùng sụp đổ khi không còn ai muốn trả phí.
Hãy tưởng tượng một giải pháp thay thế phi tập trung. Một Hormuz DAO. Thay vì một quốc gia duy nhất tuyên bố 'bảo vệ' và áp thuế, chúng ta có một giao thức trên blockchain. Nó có thể là một hợp đồng thông minh quản lý một quỹ bảo hiểm tương hỗ. Mọi tàu thuyền đi qua eo biển đều đóng góp một khoản phí rất nhỏ (ví dụ 0.1%) vào quỹ này. Khi có sự cố (cướp biển, tai nạn, khủng bố), quỹ sẽ tự động chi trả dựa trên các điều kiện được xác minh bởi các oracle phi tập trung. Điều này loại bỏ hoàn toàn nhu cầu về một 'người bảo vệ' duy nhất. Sự an toàn được phân tán và chi phí được phân bổ theo tỷ lệ sử dụng.
Tất nhiên, tôi biết điều này nghe có vẻ không tưởng. Nó đòi hỏi một cấp độ hợp tác toàn cầu và chấp nhận công nghệ mà thế giới ngày nay chưa có. Nhưng đó chính xác là quan điểm phản trực giác ở đây. Trong khi hầu hết mọi người sẽ coi tuyên bố của Trump là một bằng chứng cho thấy sức mạnh của nhà nước, tôi lại coi nó là một bằng chứng cho thấy sự yếu kém và nguy hiểm của các hệ thống tập trung. Hormuz, với sự phụ thuộc hoàn toàn vào một cường quốc duy nhất, là một điểm thất bại duy nhất (single point of failure) mà bất kỳ ai từng kiểm toán hợp đồng thông minh cũng sẽ nhận ra ngay lập tức. Họ đang tạo ra một mục tiêu. Nếu Iran, Trung Quốc, hoặc bất kỳ ai khác muốn gây thiệt hại cho nền kinh tế toàn cầu, họ chỉ cần nhắm vào node trung tâm này.
Tôi nhớ lại năm 2022, khi thị trường gấu đến. Tất cả các dự án đều kêu gọi 'sự tập trung hóa' để tồn tại. Họ nói rằng 'phi tập trung là một món hàng xa xỉ'. Và tôi đã viết một cuốn sách trắng về danh tính tự chủ, lập luận rằng chính xác trong thời kỳ khó khăn, chúng ta mới cần các hệ thống chống chịu (resilient) nhất. Hormuz là một bài kiểm tra cho toàn bộ nền văn minh nhân loại. Chúng ta đang để một cường quốc duy nhất kiểm soát một phần quan trọng của chuỗi cung ứng năng lượng. Nếu hôm nay họ tính 20%, ngày mai họ có thể tính 50% hoặc thậm chí cấm toàn bộ tàu của một quốc gia nào đó. Đây là một hợp đồng thông minh với một admin key không thể bị thu hồi.
Vậy, takeaway là gì? Khi Trump tuyên bố là 'người bảo vệ', thế giới nên hỏi: 'Ai bảo vệ chúng ta khỏi người bảo vệ?' Câu trả lời không nằm ở việc tìm kiếm một người bảo vệ tốt hơn. Nó nằm ở việc thiết kế lại hệ thống sao cho không cần đến một người bảo vệ. Từ Hormuz đến mạng lưới tài chính toàn cầu, tương lai không thuộc về những cá nhân hay quốc gia mạnh nhất. Nó thuộc về những giao thức mạnh mẽ nhất. Những giao thức mà không một ai—dù là tổng thống Mỹ—có thể tự ý sửa đổi quy tắc. Chúng ta đang sống trong một thế giới mà 'người bảo vệ' đã trở thành 'kẻ bắt cóc'. Và chỉ có một nền tảng không cần sự cho phép mới có thể giải thoát chúng ta.