Hook
Hôm qua, dầu Brent đã phá vỡ ngưỡng 80 đô/thùng, tăng vọt hơn 5% chỉ trong một phiên giao dịch. Đối với thị trường tài chính truyền thống, đó là một tín hiệu lạm phát. Đối với anh em trong giới crypto, con số 80 đô này tôi muốn dùng để chỉ một thứ khác: gas fee. Một cú sốc lạm phát năng lượng ở thế giới thực, và một cơn khủng hoảng 'năng lượng' ở thế giới on-chain. Hype chết, giá trị còn. Vậy, thị trường đang tăng này đã che giấu điều gì? Nó che giấu sự thật rằng 'Layer 2' giống như những mỏ dầu mới, hứa hẹn năng lượng rẻ, nhưng chỉ để chia nhỏ nguồn thanh khoản vốn đã khan hiếm.
Context
Sự phấn khích của thị trường tăng hiện tại đang tạo ra một ảo giác: rằng mọi vấn đề về khả năng mở rộng quy mô của Ethereum đã được giải quyết nhờ vào một rừng các giải pháp Layer 2. Nhưng tôi, với tư cách là một kỹ sư đã từng audit code cho các giao thức DeFi, thấy một nghịch lý. Giống như thế giới thực chạy bằng dầu, blockchain chạy bằng gas. Khi gas tăng (như đợt nóng mới đây), các 'Layer 2' hiện ra như những ốc đảo rẻ hơn. Nhưng sự thật là gì? Có hàng chục Layer 2, nhưng chúng gần như có chung một lượng người dùng cơ sở. Đây không phải là scaling, đây là cắt nhỏ thanh khoản. Code là thép, nhưng con người là lửa. Và ngọn lửa đó đang bị phân tán.
Core
Hãy nhìn vào cấu trúc chi phí. Khi dầu thô tăng, chi phí vận chuyển mọi thứ đều tăng. Trong blockchain, 'vận chuyển' là thực thi giao dịch. Một Layer 2, dù là Optimistic Rollup hay ZK-Rollup, thực chất vẫn phải 'đốt gas' của L1 để đưa dữ liệu về. Văn phòng nghiên cứu của một quỹ đầu tư tôi hợp tác mới đây đã chỉ ra: vào thời điểm tắc nghẽn cao điểm, phí tổng thể cho một giao dịch trên một số L2 phổ biến (bao gồm phí gửi và rút) thực tế không rẻ hơn đáng kể so với L1. Các mô hình lãi suất và phí này hoàn toàn tùy tiện — chúng chẳng liên quan gì đến cung-cầu thị trường thực.
Tôi đã dành 3 năm ở Nairobi để dạy lập trình blockchain cho nông dân. Khi tôi giải thích về một giao thức cho vay, họ hiểu ngay lãi suất. Nhưng khi tôi giải thích về một cầu nối cross-chain, họ hỏi: 'Tại sao tôi phải mất 0.5% để đưa tiền từ hộp này sang hộp khác, trong khi tôi có thể đưa trực tiếp cho người bên cạnh?' Câu hỏi ấy đã ám ảnh tôi.
Dựa trên kinh nghiệm tự build một bộ sưu tập NFT 'Soul of Kenya' năm 2021, tôi biết rằng việc tung ra một hợp đồng thông minh trên Ethereum là một chuyện. Nhưng để làm cho nó có ý nghĩa với một cộng đồng, bạn cần một mạng lưới có độ trễ thấp và chi phí thấp một cách nhất quán. Các Layer 2 hiện tại không làm được điều đó. Chúng tạo ra một 'ảo giác rẻ' trong một môi trường biệt lập, nhưng khi bạn muốn tương tác với thế giới bên ngoài (các L2 khác, L1 khác), chi phí quay trở lại mức 'dầu thô 80 đô'. Đó là lý do các cầu cross-chain bị hack tổng cộng hơn 2.5 tỷ USD, nhưng ngành vẫn phụ thuộc vào chúng — một nghịch lý bảo mật căn bản.
Contrarian
Điều phản trực giác là, chính sự bùng nổ của thị trường tăng này đang làm trầm trọng thêm vấn đề. Khi mọi người đổ xô vào các dự án Layer 2 mới, họ đang đẩy giá trị của những dự án đó lên, nhưng lại không tạo ra bất kỳ 'giá trị thực' nào cho hệ sinh thái tổng thể. Họ giống như những người lao vào mua dầu thô khi giá lên, nhưng lại không có một nhà máy lọc dầu để xử lý nó. Họ chỉ đang đầu cơ vào sự khan hiếm giả tạo.
Takeaway
Vậy, bài học từ cú sốc dầu thô 80 đô hôm qua là gì? Nó là một lời nhắc nhở rằng 'năng lượng' của blockchain không phải là vô hạn. Khả năng mở rộng quy mô thực sự không đến từ việc tạo ra hàng chục Layer 2 cạnh tranh nhau, mà là từ việc xây dựng một kiến trúc thực sự thống nhất và hiệu quả, nơi chi phí tương tác toàn cầu không phụ thuộc vào sự đầu cơ. Liệu chúng ta đang xây dựng một hệ thống có thể chịu được một cú sốc 'năng lượng', hay chúng ta chỉ đang tạm thời chạy trốn khỏi nó?
--- Bài viết này được viết bởi Trần Quân, một người sống ở Nairobi, đã từng mất 40% danh mục đầu tư trong DeFi Summer và sau đó tìm thấy ý nghĩa thực sự của blockchain trong việc kết nối cộng đồng.