Trong 7 ngày qua, một con số lặng lẽ xuất hiện trên các bảng theo dõi tín hiệu miner: BIP-110 – bản đề xuất soft fork giới hạn dữ liệu phi giao dịch trên Bitcoin – chỉ nhận được 2,6% sự ủng hộ từ các nhóm khai thác. Đây là cột mốc block 961,632 mà tôi đã theo dõi suốt từ khi đề xuất được công bố. Trên biểu đồ on-chain, con số này không đơn thuần là một tỷ lệ phần trăm. Nó là một lời thú nhận về sự chia rẽ. Nhưng phần thú vị nhất mà hầu hết mọi người bỏ qua, lại nằm ở chi tiết: không một nhóm khai thác lớn nào muốn đứng về phía Michael Saylor.
Tôi đã dành 16 năm quan sát các chu kỳ tranh luận trong hệ sinh thái Bitcoin. Tôi đã chứng kiến những cuộc chiến về kích thước block. Tôi đã đọc từng dòng mã của các đề xuất gây tranh cãi nhất. Nhưng BIP-110 có một điều khác biệt – nó không thực sự bàn về công nghệ. Nó bàn về bản sắc. Và khi một đề xuất kỹ thuật bị biến thành một trận chiến tư tưởng, dữ liệu trên chuỗi sẽ là người kể chuyện trung thực nhất.
Vậy BIP-110 chính xác là gì? Đây là một đề xuất cải tiến Bitcoin, được thiết kế như một soft fork tạm thời, với hiệu lực khoảng một năm. Nó đặt ra bảy ràng buộc đồng thuận được thiết kế để hạn chế việc lạm dụng Taproot – giao thức nâng cấp năm 2021 được định nghĩa bởi BIP-341 – để nhúng dữ liệu tùy ý như hình ảnh, văn bản hay thậm chí toàn bộ tệp tin vào blockchain. Nói một cách dễ hiểu, BIP-110 muốn thu hẹp cánh cửa mà giao thức Ordinals đã mở ra.
Kể từ đầu năm 2023, Ordinals – giao thức cho phép ghi "inscription" lên satoshi – đã biến Bitcoin từ một mạng lưới chỉ chuyển giá trị thành một nền tảng lưu trữ dữ liệu. Điều này khiến những người theo chủ nghĩa "coin nguyên chất" như Michael Saylor, nhà sáng lập MicroStrategy, lo ngại. Họ lập luận rằng mỗi byte dữ liệu phi giao dịch được ghi vào block là một sự chiếm đoạt không gian khối – không gian mà họ tin rằng nên được dành riêng cho các giao dịch tài chính hợp pháp. Doanh thu phí từ inscription không đáng kể so với "sự ô nhiễm dữ liệu" mà nó gây ra, theo quan điểm của họ.
Nhưng họ đã quên mất một điều mà tôi học được từ việc kiểm toán các hợp đồng thông minh: giá trị của một hệ thống không nằm ở những gì bạn muốn nó làm, mà nằm ở những gì người dùng thực sự trả tiền để làm.
Dữ liệu từ giao thức theo dõi mempool cho thấy, trong nhiều tháng gần đây, các giao dịch inscription thường chiếm từ 30% đến hơn 50% tổng dung lượng block. Những cơn sốt như Runes hay BRC-20 đã chứng minh một điều không thể chối cãi: người dùng sẵn sàng trả phí cao hơn mức trung bình để ghi dữ liệu vào chuỗi. Một phần đáng kể doanh thu của thợ đào hiện tại đến từ phí giao dịch của các "ordinal" này. Vì vậy, khi nhìn vào tỷ lệ ủng hộ 2,6% – con số thấp kỷ lục – tôi không ngạc nhiên. Các thợ đào là những thực thể duy lý nhất trong thị trường crypto. Họ không phục vụ lý tưởng. Họ phục vụ bảng cân đối kế toán.
Điều này dẫn tới phát hiện quan trọng nhất, một sự thật nằm ngoài những dòng tweet của các KOL: sự ủng hộ của thợ đào không phản ánh niềm tin kỹ thuật, nó phản ánh cơ cấu phí giao dịch. Tương quan giữa việc "ủng hộ một soft fork" và "lợi ích kinh tế của người khai thác" gần như là một đường thẳng. BIP-110, nếu được kích hoạt, sẽ loại bỏ một phần đáng kể nguồn thu phí mà các thợ đào đã dần quen thuộc – một nguồn thu đang ngày càng quan trọng khi phần thưởng khối giảm dần sau các kỳ halving. Nói cách khác, BIP-110 yêu cầu các thợ đào phải bỏ tiền ra để phục vụ một lý tưởng trừu tượng.
Tôi đã từng chứng kiến tình huống tương tự vào năm 2017 khi kiểm toán hợp đồng ICO cho một dự án có tên TokenCity. Dự án đó đã cố gắng áp đặt một giới hạn rút tiền không tưởng để bảo vệ nhà đầu tư, nhưng lại không tính đến việc nó sẽ phá vỡ hoàn toàn động lực thanh khoản của chính họ. Kết quả là người dùng bỏ chạy, và hợp đồng thông minh trở thành một đống code vô dụng trên mạng chính. BIP-110 cũng đang đối mặt với một nghịch lý tương tự: nó muốn thanh lọc Bitcoin bằng cách xóa bỏ một phần nhu cầu thị trường mà cơ chế phí của Bitcoin đang được xây dựng dựa trên đó.
Góc nhìn phản trực giác mà các nhà phân tích dòng chính có thể bỏ lỡ, nằm ở chính mô hình bảo mật của Bitcoin. Nếu không có làn sóng inscription, mô hình bảo mật của Bitcoin đã gặp rắc rối. Hãy để tôi chỉ ra con số. Nếu không có phí giao dịch ngoài các giao dịch chuyển tiền thông thường, các thợ đào sẽ chỉ dựa vào phần thưởng khối. Khi phần thưởng giảm một nửa mỗi bốn năm, sự an toàn của mạng lưới sẽ dần bị bào mòn. Các inscription, dù "bẩn" về mặt tư tưởng, lại đang bơm một nguồn doanh thu mà chính các thợ đào – trụ cột của bảo mật – đang cần để duy trì hoạt động. Do đó, một thất bại của BIP-110 không phải là một thất bại cho "phe dữ liệu". Nó có thể là một sự cứu rỗi thầm lặng cho mô hình kinh tế của Bitcoin.
Sự kiện này cũng tiết lộ một khoảng trống lãnh đạo đang ngày càng lớn trong cấu trúc quản trị của Bitcoin. Michael Saylor, bằng cách sử dụng nền tảng công khai của mình, đã vận động mạnh mẽ cho các hạn chế dữ liệu. Nhưng ông không có thẩm quyền kỹ thuật để buộc các nhà phát triển hoặc thợ đào phải làm theo. Điều này tạo ra một kịch bản rất thú vị: khi người nắm giữ Bitcoin lớn nhất và có ảnh hưởng nhất không thể thuyết phục được các bên tham gia mạng lưới – điều đó cho thấy tính phi tập trung của quá trình ra quyết định vẫn đang hoạt động. Nhưng nó cũng chỉ ra rằng các cuộc tranh luận về văn hóa có thể sẽ ngày càng leo thang trong 12 đến 24 tháng tới.
Các nhà phát triển cốt lõi của Bitcoin, đặc biệt là những người bảo trì Bitcoin Core, đã giữ thái độ im lặng đáng chú ý về BIP-110. Trên GitHub, chưa hề có một cuộc thảo luận nghiêm túc nào từ những người có quyền merge code vào kho lưu trữ chính thức. Trên các danh sách gửi thư như Bitcoin-Dev, các cuộc tranh luận về BIP-110 chủ yếu đến từ những người dùng mới hoặc các nhà nghiên cứu độc lập – không phải từ nhóm điều hành giao thức. Sự im lặng này không phải là một sự phủ nhận. Nó là một phán quyết. Khi nhóm bảo trì không xem xét một đề xuất, điều đó nói lên rằng đề xuất đó không xứng đáng được xem là một vấn đề kỹ thuật.
Tôi có thể mô tả quá trình phân tích của mình trên chuỗi. Tôi đã theo dõi các block gần đây nhất để kiểm tra trường 'version' trong block header của các nhóm khai thác chính – một phương pháp mà tôi sử dụng để phát hiện các hành vi bất thường của bot front-running hồi DeFi Summer 2020 và thậm chí là những cảnh báo sớm về sự sụp đổ của Terra vào tháng 4 năm 2022. Cách tiếp cận này giúp tôi nhìn thấy một xu hướng: các block được khai thác bởi các nhóm lớn có chủ đề và cấu trúc rất khác nhau, nhưng điểm chung là chúng gần như không bao giờ mang cờ ủng hộ BIP-110. Điều này không có nghĩa là họ phản đối gay gắt. Đơn giản là họ không coi đó là một lựa chọn khả thi. Đối với họ, BIP-110 không được coi là một giải pháp để giải quyết các vấn đề về tỷ lệ dữ liệu, mà là một cuộc tấn công vào một nguồn doanh thu đã được chứng minh.
Sự thật hiển nhiên là thế này: BIP-341 đã tạo ra Taproot. Taproot đã tạo ra khả năng lưu trữ dữ liệu. Ordinals đã tận dụng khả năng này. Và bây giờ BIP-110 muốn đóng cửa nó. Nhưng trong thị trường tiền mã hóa, khi bạn cố gắng đóng cửa một cánh cửa, thợ đào sẽ chỉ tìm một cánh cửa khác. Dữ liệu inscription có thể sẽ được nén, mã hóa, hoặc chuyển sang sử dụng các kênh sidechain và mạng Layer-2. Dữ liệu sẽ không biến mất. Nó sẽ chỉ di chuyển đến nơi rẻ hơn. Và nếu trải nghiệm của tôi với các giao thức tài chính phi tập trung là một chỉ dẫn, thì lệnh cấm không bao giờ ngăn cản được dòng vốn – nó chỉ đẩy dòng vốn vào bóng tối, nơi khó giám sát hơn nhiều.
Tôi muốn dành một chút thời gian để xem xét kỹ hơn một trong những thông số đáng chú ý nhất của BIP-110: mốc block 961,632 – thời điểm mà các node sẽ "từ chối các block không được phát tín hiệu" nếu đề xuất được kích hoạt. Cơ chế này về mặt kỹ thuật tạo ra một rủi ro mới mà hầu hết các đề xuất soft fork khác không có: nó có thể gây ra sự nhầm lẫn tạm thời giữa các node đã được nâng cấp và các node chưa được nâng cấp. Trong một số tình huống xấu, điều này có thể tạo ra các đợt tổ chức lại chuỗi hoặc các phân nhánh ngắn. Mặc dù khả năng xảy ra sự kiện này là thấp vì sự ủng hộ không đáng kể, tôi vẫn khuyên mọi người nên theo dõi các báo cáo về tình trạng node trong vài tuần trước và sau mốc block đó. Trong sự nghiệp của mình, tôi chưa bao giờ thấy một mức độ biến động nào là không thể xảy ra.
Một điều khác mà tôi tin là quan trọng: đừng nhầm lẫn giữa tỷ lệ ủng hộ thấp với sự tán thành. Sự thờ ơ về mặt kinh tế không có nghĩa là sự đồng thuận về mặt ý thức hệ. Nhiều thợ đào không hào hứng với việc ghi dữ liệu lớn trên Bitcoin, nhưng họ vẫn sẽ khai thác các block đó bởi vì họ được trả tiền để làm như vậy. Mối quan hệ giữa lợi ích tài chính và hành động của các bên tham gia mạng lưới không phải là một mối quan hệ nhân quả trực tiếp. Nó phức tạp hơn thế. Các thợ đào có thể ủng hộ một đề xuất chống inscription về mặt công khai để xoa dịu cộng đồng, nhưng họ sẽ không dám kích hoạt nó nếu điều đó gây tổn hại đến lợi nhuận của họ.
Nếu bạn đã "đứng về phía" một cách mù quáng, thì bạn có thể đang bỏ lỡ một thực tế lớn hơn. Hãy tưởng tượng một thị trường nơi các thợ đào kiểm soát một lượng lớn phí từ inscription. Bây giờ hãy tưởng tượng BIP-110 thành công. Doanh thu sẽ giảm mạnh. Các thợ đào nhỏ sẽ phá sản hoặc bị buộc phải hợp nhất. Các nhóm khai thác lớn sẽ càng trở nên mạnh hơn. Về mặt lý thuyết, BIP-110 sẽ "bảo vệ" Bitcoin khỏi dữ liệu rác, nhưng về mặt thực tế, nó sẽ làm gia tăng tính tập trung hóa của quá trình khai thác. Đây chính là một kết quả trớ trêu mà không một ai trong phe ủng hộ BIP-110 muốn thừa nhận.
Nhìn xa hơn, điều này đặt ra những câu hỏi lớn về các ưu tiên phát triển của Bitcoin. Nếu BIP-110 không được kích hoạt – có khả năng cao như dữ liệu hiện tại cho thấy – thì cộng đồng có thể sẽ không kết thúc ở đây. Các nhóm phát triển sẽ tìm kiếm các giải pháp thay thế nhẹ nhàng hơn, có thể là một bản soft fork mới hạn chế một số hình thức nhất định của dữ liệu mà không làm mất đi doanh thu từ phí, hoặc tối ưu hóa cơ chế phí để khuyến khích dữ liệu có giá trị sử dụng cao hơn. Những ý tưởng như vậy sẽ mất nhiều thời gian hơn để được xem xét, nhưng chúng mang tính thực dụng hơn.
Từ góc độ một nhà phân tích on-chain, có một phép thử mà tôi khuyên cộng đồng nên thực hiện: hãy quan sát một cách có hệ thống tỷ trọng dữ liệu không thanh toán trên mạng Bitcoin trong một tháng. Nếu bạn thấy tỷ lệ này vẫn tiếp tục duy trì trên 50%, điều đó có nghĩa là thị trường đã bỏ phiếu. Nếu phí inscription tăng vọt trong các giai đoạn căng thẳng, – chúng ta sẽ thấy thợ đào có thể đi xa đến mức nào để bảo vệ nguồn thu của họ.
Bài học lớn nhất mà BIP-110 mang lại cho tôi không phải là về kỹ thuật. Nó là về sự khác biệt giữa "những gì được tuyên bố" và "những gì được thực hiện" trong một hệ thống phi tập trung. BIP-110 được trình bày như một sự bảo vệ tính toàn vẹn của Bitcoin. Nhưng các dữ liệu cho thấy một điều khác: nó là một nỗ lực nhằm thay đổi các khuyến khích kinh tế của một nhóm có ảnh hưởng nhất trong mạng lưới mà không đưa ra được một sự đền bù tương xứng. Trong một khu vực như vậy, sự phản đối thầm lặng của thợ đào là một hình thức kỷ luật thị trường mạnh mẽ nhất.
Vậy tín hiệu cho tuần tới là gì? Trên thực tế, không có một sự kiện cụ thể nào được lên lịch có thể thay đổi hoàn toàn cục diện. Nhưng sự chú ý của thị trường sẽ dần chuyển từ việc "liệu Bitcoin có chấm dứt hoạt động của Ordinals hay không" sang việc "liệu các thợ đào có xây dựng được một mô hình phí bền vững hay không". Sự thay đổi này sẽ mở ra một giai đoạn mới, không kém phần quan trọng. Bitcoin sẽ không bao giờ quay trở lại là một mạng lưới chỉ dành riêng cho các giao dịch tài chính. Dữ liệu đã ghi vào lịch sử. Và dữ liệu – như tôi đã học được trong sự nghiệp của mình – không bao giờ biết nói dối. Nó chỉ đơn giản là phơi bày những gì con người đã làm, và chờ đợi ai đó đủ can đảm để đọc nó.