World Bank kêu gọi 'AI nhanh' cho các nước đang phát triển: Góc khuất hạ tầng và ván bài blockchain

Ngày 14/1/2025, World Bank phát đi báo cáo Global Economic Prospects với một thông điệp gây sốc: tăng trưởng toàn cầu năm 2025 dự kiến chạm mức thấp nhất trong 30 năm, chỉ còn 2.4%. Trong bối cảnh đó, các nhà kinh tế học của tổ chức này kêu gọi một điều bất thường: các nước đang phát triển phải 'áp dụng AI một cách nhanh chóng' để thoát khỏi bẫy tăng trưởng chậm. Tôi đọc xong bản tin, nuốt nước bọt, và nhìn ra cửa sổ căn hộ tại Tokyo. Trời mưa phùn. Cảm giác quen thuộc của tháng 1 năm 2020 – ngay trước khi DeFi Summer bùng nổ. Giới crypto đang xôn xao. Nhưng tôi không quan tâm tới những gì họ nói. Tôi quan tâm tới thứ họ không nói: làm sao một nước như Niger hay thậm chí Việt Nam có thể 'áp dụng AI nhanh' khi mà điện lưới còn không đủ cho điều hòa nhiệt độ? Đây chính là lúc tôi nhận ra rằng câu chuyện này không đơn giản là về trí tuệ nhân tạo. Nó là về hạ tầng, về quyền kiểm soát dữ liệu, và về một cơ hội mà ngành crypto đang bỏ ngỏ. Săn tin crypto: Chiến thuật của một kẻ đi săn. Nguyên tắc số một: khi mọi người đổ dồn về phía con mồi lớn, hãy nhìn vào bụi rậm xung quanh. Bối cảnh cần được làm rõ. World Bank, tổ chức cho vay phát triển lớn nhất hành tinh với cam kết hơn 100 tỷ USD trong năm tài chính 2024, vừa chính thức đưa AI vào danh sách ưu tiên chiến lược. Báo cáo của họ không chỉ là một bản tổng kết kinh tế. Nó là một tín hiệu định hướng cho hàng chục quốc gia đang vay vốn, cho các quỹ đầu tư hạ tầng, cho các tập đoàn công nghệ đang tìm kiếm thị trường mới. Trong lịch sử, khi World Bank lên tiếng ủng hộ một công nghệ – từ 'cuộc cách mạng xanh' đến 'tài chính toàn diện' – dòng vốn sẽ đổ về. Bây giờ, tới lượt AI. Nhưng có một chi tiết mà hầu hết bản tin bỏ qua. World Bank không khuyến nghị các nước nghèo tự phát triển mô hình AI. Họ khuyến nghị 'áp dụng nhanh' – tức là sử dụng các công cụ AI có sẵn từ nước ngoài để cải thiện y tế, giáo dục, nông nghiệp. Điều này nghe có vẻ hợp lý. Nhưng nó đặt ra một bài toán kinh tế đau đớn: làm sao một quốc gia có thu nhập bình quân 500 USD/năm có thể trả phí API cho OpenAI hay Google Cloud? Câu trả lời không nằm ở ngân sách nhà nước. Nó nằm ở một lớp công nghệ khác, nơi mà blockchain có thể tham gia. Hãy nhìn vào con số. Theo ITU 2024, chỉ 36% dân số ở các nước thu nhập thấp được tiếp cận Internet. Ở khu vực hạ Sahara, tỷ lệ tiếp cận điện năng chưa tới 50%. Trong khi đó, chi phí để huấn luyện một mô hình AI cỡ 10 tỷ tham số dao động từ 1 đến 10 triệu USD. Đây là những con số không tương xứng. Nếu một nước nghèo muốn áp dụng AI, họ chỉ có hai lựa chọn: hoặc phụ thuộc API nước ngoài, hoặc bỏ ra số tiền gấp nhiều lần ngân sách giáo dục để tự xây dựng hạ tầng. Cả hai đều không bền vững. Nhưng có lựa chọn thứ ba, xuất hiện từ chính những giao thức mà tôi đã theo dõi suốt 5 năm qua. Đó là các mạng lưới hạ tầng vật lý phi tập trung – hay DePIN. Thay vì xây một trung tâm dữ liệu khổng lồ, các quốc gia đang phát triển có thể tận dụng điện năng dư thừa, nhân công giá rẻ, và các thiết bị sẵn có để kết nối vào một mạng lưới tính toán toàn cầu. Một người nông dân Việt Nam có thể không bao giờ sở hữu một chiếc GPU đắt tiền, nhưng anh ta có thể góp một phần điện từ tấm pin mặt trời trên mái nhà để nuôi một node xử lý dữ liệu. Phần thưởng trả bằng token. Và chính token đó có thể được dùng để trả phí AI. Đây không phải chuyện khoa học viễn tưởng. Các dự án như Render Network, Akash, hay Golem đã hoạt động từ nhiều năm nay. Nhưng câu chuyện lớn hơn vẫn chưa được kể: một quốc gia hoàn toàn có thể 'nhảy cóc' giai đoạn xây dựng trung tâm dữ liệu tập trung để đi thẳng tới một mô hình điện toán phân tán, nơi mà chính người dân là nhà cung cấp hạ tầng. Bản thân tôi đã chứng kiến một lần 'nhảy cóc' như thế. Năm 2017, tôi dùng 500.000 yên để mua token OmiseGO – một dự án thanh toán blockchain của Thái Lan. Lúc đó, nhiều người bảo tôi điên. Họ nói Thái Lan làm sao cạnh tranh nổi với Visa hay Mastercard. Nhưng họ đã quên rằng Đông Nam Á bỏ qua cả thẻ tín dụng để đi thẳng tới ví di động. OmiseGO là một canh bạc. Tôi thắng gấp 10 lần sau hai tháng. Từ đó tôi hiểu một quy luật: những nền kinh tế ít bị ràng buộc bởi hạ tầng cũ thường là những nơi áp dụng công nghệ đột phá nhanh nhất. Bây giờ, AI cũng đang ở một ngã rẽ tương tự. Các nước đang phát triển có thể không cần xây dựng 'nhà máy AI' theo cách phương Tây. Họ có thể xây dựng một mạng lưới AI phi tập trung, dựa trên blockchain và token hóa. Nhưng đừng vội mừng. Tôi là một kẻ săn tin, không phải một nhà truyền giáo công nghệ. Tôi đã mất 1 ETH trong DeFi Summer 2020 vì impermanent loss. Tôi đã chứng kiến hàng trăm dự án hứa hẹn 'Internet của tương lai' rồi biến mất. Và tôi biết rằng câu chuyện 'blockchain cứu thế giới' thường bị thổi phồng. Hãy nhìn vào vấn đề thực tế. Để một người nông dân ở Ấn Độ hoặc Việt Nam tham gia DePIN, họ cần một chiếc smartphone, một kết nối Internet ổn định, và trên hết là một giao diện không yêu cầu họ phải hiểu về private key. Hiện tại, hầu hết các dự án crypto vẫn chưa làm được điều này. Gas fees trên Ethereum mainnet quá đắt. UX thì quá phức tạp. Nếu không có Layer 2 và các giải pháp mở rộng quy mô thực sự hiệu quả, thì 'AI + blockchain' chỉ là một câu chuyện của giới đầu cơ, không phải của nông dân. Điều này dẫn tới một nghịch lý lớn. Tôi đã viết rất nhiều về các giao thức Layer 2 như Optimism và Arbitrum. Trong các bài phân tích sâu, tôi thường nhấn mạnh rằng lớp Data Availability (DA) đang bị thổi phồng quá mức. 99% rollup hiện tại không tạo ra đủ dữ liệu để cần một lớp DA chuyên dụng – họ chỉ cần một máy chủ tập trung đơn giản. Nhưng trong bối cảnh các nước đang phát triển áp dụng AI, vai trò của DA có thể thay đổi. Bởi vì ở những quốc gia như Nigeria hay Bangladesh, dữ liệu AI được tạo ra từ chính hoạt động của người dân – dữ liệu nông nghiệp, dữ liệu giao thông, dữ liệu y tế. Nếu các dữ liệu này được lưu trữ trên một mạng lưới phi tập trung, chính phủ có thể kiểm soát và khai thác chúng mà không cần thông qua các tập đoàn nước ngoài. Đây chính là lúc mà câu chuyện 'AI nhanh' của World Bank gặp gỡ câu chuyện 'chủ quyền dữ liệu' của blockchain. DeFi và cơ hội từ những giao thức ẩn mình. Tôi thường dùng câu này khi nói về các giao thức cho vay phi tập trung như Aave hay Compound. Nhưng bây giờ, tôi muốn dùng nó để nói về một tầng khác: các giao thức cho phép các quốc gia đang phát triển 'vay' sức mạnh tính toán AI thay vì vay tiền. Hãy tưởng tượng một quốc gia nhỏ ở châu Phi muốn xây dựng một hệ thống chẩn đoán bệnh bằng AI. Họ không cần mua 10.000 GPU. Họ chỉ cần phát hành một loại token đảm bảo bằng chính dữ liệu y tế của quốc gia đó. Các nhà đầu tư toàn cầu mua token này và nhận lãi suất. Quốc gia đó dùng token để trả cho các mạng lưới tính toán phi tập trung. Toàn bộ quá trình được ghi lại trên blockchain, minh bạch và có thể kiểm toán. Điều này nghe có vẻ không tưởng, nhưng nó lại hoàn toàn phù hợp với logic mà World Bank đang hướng tới: các nước nghèo không cần tiền mặt để xây dựng hạ tầng, họ cần một cơ chế để tận dụng các nguồn lực sẵn có. Nhưng có một vấn đề mà tôi muốn chỉ ra – góc nhìn phản trực giác mà không nhiều người nhắc tới. Hầu hết các nhà phân tích phương Tây đều cho rằng lời kêu gọi của World Bank là một tin tốt cho các công ty công nghệ lớn như Google, Microsoft hay OpenAI. Họ nhìn thấy một thị trường mới 40% GDP toàn cầu đang mở ra. Họ nghĩ rằng các nước đang phát triển sẽ mua dịch vụ AI đóng gói. Nhưng họ có thể đã sai. Bởi vì các nước này không có đủ ngoại tệ để trả cho các hợp đồng API. Họ cũng không muốn trở thành những kẻ khai thác nguyên liệu thô cho ngành AI toàn cầu. Họ muốn xây dựng năng lực nội sinh. Và blockchain chính là công cụ để làm điều đó. Nó giống như việc điện thoại di động đã giúp châu Phi bỏ qua hạ tầng điện thoại cố định. Blockchain có thể giúp họ bỏ qua các trung tâm dữ liệu tập trung. Tuy nhiên, cũng cần phải tỉnh táo. Điều tôi vừa mô tả không phải là một chiến lược đã được kiểm chứng. Nó mới chỉ là một tiềm năng. Và tiềm năng trong crypto thường có hai mặt: nó có thể tạo ra những điều kỳ diệu, hoặc nó có thể tạo ra một vụ vỡ nợ khổng lồ. Hãy nhìn lại lịch sử. Năm 2021, tôi viết bài về Azuki – một bộ sưu tập NFT mà tôi đã phát hiện ra trước khi nó trở nên nổi tiếng. NFT Explosion: Từ pixel đến triệu đô trong một đêm. Tôi đã mint 10 NFT với giá 0.1 ETH mỗi cái. Khi giá tăng vọt, tôi bán ra và kiếm được lợi nhuận đáng kể. Nhưng cũng có hàng ngàn người khác mua ở đỉnh và mất trắng. Câu chuyện của NFT – và bây giờ là AI – đều giống nhau ở một điểm: ai cũng nói về tiềm năng, nhưng rất ít người nói về khả năng thanh khoản. Nếu các nước đang phát triển phát hành token dựa trên dữ liệu AI của họ, ai sẽ mua những token đó? Nhà đầu tư phương Tây? Họ sẽ yêu cầu lãi suất cao để bù đắp rủi ro chính trị. Các quỹ phát triển? Họ có thể đổ tiền nhưng kèm theo các điều kiện về quản trị. Nếu không có một thị trường thanh khoản thực sự, những token này có thể trở thành nợ xấu. Và khi đó, lời kêu gọi 'áp dụng AI nhanh' sẽ chỉ đơn giản là một cách để các nước nghèo tiếp tục đi vay, còn World Bank đóng vai trò người môi giới. Tôi nhớ tới bài học FTX. Tháng 11/2022, sàn giao dịch mà tôi từng dùng để giao dịch nhanh sụp đổ. Tôi mất 2 ETH. Nhưng tôi không hoảng loạn. Tôi viết 5 bài trong 24 giờ, phân tích về sự an toàn của các sàn giao dịch Nhật Bản dựa trên Proof of Reserves. Bài viết của tôi được 100.000 người đọc. Kinh nghiệm đó dạy tôi một bài học: trong khủng hoảng, thông tin nhanh và chính xác là thứ giá trị nhất. Và khi tôi nhìn vào báo cáo của World Bank, tôi thấy một sự khủng hoảng đang hình thành. Không phải khủng hoảng tăng trưởng, mà là khủng hoảng về mô hình phát triển. Thế giới đang cạn kiệt các công cụ truyền thống. Lãi suất chạm trần, nợ công cao kỷ lục, thương mại toàn cầu chững lại. Trong bối cảnh đó, AI xuất hiện như một 'vị cứu tinh' tiềm năng. Nhưng để thực sự cứu được các nước nghèo, AI cần phải được 'đóng gói' theo cách mà họ có thể tiếp cận mà không phải bán rẻ tài nguyên quốc gia. Blockchain, với tính chất phi tập trung và minh bạch, có thể là công cụ đóng gói đó. Hoặc có thể không. Điều quan trọng nhất tôi muốn nói ở đây là sự không chắc chắn. Tôi không phải là một nhà tiên tri. Tôi chỉ là một kẻ săn tin. Và công việc của tôi là nhìn vào các tín hiệu, tìm ra các mô hình, và cảnh báo độc giả về các rủi ro. Tín hiệu hiện tại cho thấy một sự chuyển dịch lớn. World Bank vừa hợp pháp hóa AI trong các chương trình phát triển. Các quỹ đầu tư mạo hiểm đang tìm kiếm các dự án 'AI + Web3' ở Đông Nam Á và châu Phi. Các chính phủ đang lên kế hoạch hạ tầng số. Nhưng lịch sử crypto đầy rẫy những lời hứa bị phá vỡ. Tôi đã thấy những giao thức DeFi với TVL hàng tỷ USD sụp đổ trong vài ngày. Tôi đã thấy những dự án NFT với 'sức mạnh cộng đồng' trở thành tro bụi. Bởi vậy, khi nghe World Bank nói về 'áp dụng AI nhanh', tôi không thể không đặt câu hỏi: đây có phải là một sự chuyển hướng chiến thuật để cứu vãn một mô hình kinh tế đang thất bại, hay là một cơ hội thực sự cho các nước đang phát triển? Câu trả lời nằm ở những năm tới. Nhưng có một điều tôi có thể nói ngay bây giờ. Cộng đồng crypto tại Việt Nam, nơi tôi vẫn giữ liên lạc thường xuyên, đang có một cơ hội hiếm có. Họ có một đội ngũ kỹ sư phần mềm trẻ, năng động, quen thuộc với blockchain và đang bắt đầu quan tâm tới AI. Họ có chi phí nhân công thấp hơn 70% so với Silicon Valley. Họ có một chính phủ đang muốn thúc đẩy chuyển đổi số. Nếu họ biết cách kết hợp những thứ này với mạng lưới DePIN toàn cầu, họ có thể tạo ra một làn sóng dịch vụ AI giá rẻ – không chỉ cho trong nước mà còn cho các nước láng giềng. Tương tự như cách mà Ấn Độ trở thành cường quốc gia công phần mềm nhờ vào nguồn lao động kỹ sư và các chính sách đúng đắn. Nhưng điều này đòi hỏi sự kiên nhẫn và một tư duy dài hạn – hai thứ mà thị trường crypto luôn thiếu. Săn tin crypto: Chiến thuật của một kẻ đi săn. Khi bạn săn một con báo, bạn không chạy nhanh hơn nó. Bạn chạy thông minh hơn nó. Bạn đặt bẫy ở nơi nó sẽ đi qua. Các nước đang phát triển đang đi qua một con đường hẹp. Họ cần AI để phát triển, nhưng họ không muốn bị phụ thuộc. Họ cần blockchain để trao quyền, nhưng họ không muốn rủi ro mất kiểm soát. Và trong khoảng không giữa hai nhu cầu đó, có một vùng đất màu mỡ cho những ai dám thử nghiệm. Tôi nhớ lại một câu chuyện về một dự án nông nghiệp ở Kenya. Họ dùng blockchain để theo dõi chuỗi cung ứng cà phê, giúp nông dân nhận được giá tốt hơn. Sau đó, họ bắt đầu dùng AI để dự báo thời tiết và tối ưu hóa mùa vụ. Ban đầu, nông dân không tin vào AI. Nhưng khi họ thấy lợi nhuận tăng 20%, họ bắt đầu tin tưởng. Điều thú vị là họ tiếp cận AI thông qua một chiếc điện thoại thông minh cũ kỹ và một ứng dụng phi tập trung đơn giản. Không cần một trung tâm dữ liệu đắt tiền. Chỉ cần một mạng lưới kết nối. Điều này cho thấy rằng 'áp dụng AI nhanh' không nhất thiết phải là một cuộc chạy đua vũ trang công nghệ. Nó có thể là một cuộc chạy đua về sự sáng tạo và khả năng thích ứng. Và blockchain là một công cụ tuyệt vời để khuyến khích sự sáng tạo – bởi vì nó cho phép mọi người được trả tiền trực tiếp dựa trên giá trị họ tạo ra. Tuy nhiên, tôi phải cảnh báo về một mối nguy hiểm thực sự. Trong cuộc chạy đua này, có một nhóm người có thể bị bỏ lại phía sau. Đó là những người lao động phổ thông – những người làm các công việc lặp đi lặp lại như nhập dữ liệu, lái xe, may mặc. Khi các nước đang phát triển áp dụng AI nhanh, họ có thể mất việc làm nhanh hơn là họ tìm được việc mới. World Bank có nói về vấn đề này không? Có, nhưng rất mơ hồ. Họ nói rằng cần phải 'đào tạo lại' và 'xây dựng lưới an sinh xã hội', nhưng họ không nói ai sẽ trả tiền cho những chương trình đó. Nếu blockchain có thể tạo ra một quỹ đào tạo phi tập trung – một quỹ mà ở đó một phần thuế từ các giao dịch AI được tự động chuyển vào các chương trình giáo dục – thì câu chuyện có thể khác. Nhưng hiện tại, tôi chưa thấy một dự án nào làm được điều này một cách hiệu quả. Đây là một khoảng trống. Và trong mọi thị trường, khoảng trống chính là cơ hội lớn nhất. Bây giờ, hãy để tôi đưa ra một góc nhìn khác hẳn. Tôi không muốn chỉ nói về những điều tích cực. Trái với suy nghĩ của nhiều người, tôi nghĩ rằng lời kêu gọi của World Bank có thể phản tác dụng, và blockchain sẽ phải gánh một phần trách nhiệm. Nếu các nước đang phát triển bắt đầu phát hành các loại token dựa trên 'tiềm năng AI' một cách tràn lan, chúng ta sẽ chứng kiến một đợt bong bóng mới. Năm 2020, tất cả các giao thức DeFi đều hứa hẹn 'lợi nhuận phi thường'. Kết quả là một cuộc thanh lọc khốc liệt. Năm 2025, các quốc gia có thể mắc bẫy tương tự. Họ sẽ in token, bán cho nhà đầu tư, gây quỹ, rồi không bao giờ hoàn thành lời hứa. Và khi quả bóng vỡ, họ sẽ đổ lỗi cho công nghệ. Nhưng vấn đề không nằm ở công nghệ. Nó nằm ở sự thiếu kỷ luật tài chính và sự thiếu rõ ràng về cách tạo ra giá trị thực. Do đó, tôi thận trọng với bất kỳ ai nói rằng 'AI + blockchain sẽ cứu các nước đang phát triển'. Họ có thể đang tự huyễn hoặc chính mình. Có một nguyên tắc tôi học được sau nhiều năm săn tin: khi một câu chuyện quá hoàn hảo, hãy tìm kiếm những kẽ hở. World Bank có một câu chuyện hoàn hảo: tăng trưởng chậm, AI là giải pháp, các nước nghèo cần áp dụng nhanh. Kẽ hở ở đây là gì? Kẽ hở là World Bank đang nói về một giải pháp mà họ không kiểm soát được – bởi vì AI tập trung vào tay một số ít tập đoàn phương Tây. Họ đang nói về một giải pháp có thể làm trầm trọng thêm bất bình đẳng, khi mà người giàu có sử dụng AI để tăng năng suất, còn người nghèo thì mất việc làm. Và blockchain, mặc dù có thể giúp phi tập trung hóa quyền lực, cũng có thể bị các gã khổng lồ tận dụng để hợp pháp hóa các mô hình khai thác mới. Chúng ta cần phải cực kỳ tỉnh táo trước những lời hứa phát triển. Cuối cùng, tôi muốn kết thúc bằng một câu hỏi – một suy nghĩ tiến bộ, không phải là một kết luận. Những gì chúng ta đang chứng kiến không chỉ là một sự thay đổi về công nghệ. Đó là một cuộc thử nghiệm lịch sử: liệu một ngân hàng phát triển toàn cầu có thể viết lại kịch bản cho các nước đang phát triển bằng cách sử dụng hai công cụ mà họ không nắm chắc – AI và blockchain? Từ Tokyo, tôi đang dõi theo từng diễn biến. Tôi đã thấy OmiseGO thay đổi cách tôi nghĩ về thanh toán. Tôi đã thấy DeFi mở ra cả một hệ sinh thái tài chính mới. Tôi đã thấy NFT đưa nghệ thuật lên internet. Và bây giờ, tôi có linh cảm rằng AI sẽ tạo ra một bước nhảy vọt tương tự. Nhưng mọi bước nhảy đều có thể dẫn tới một cú ngã. Câu hỏi không phải là 'chúng ta có nên áp dụng AI không?', mà là 'ai sẽ được hưởng lợi từ việc áp dụng đó?'. Nếu các nước đang phát triển tìm ra cách để tự vận hành AI trên hạ tầng phi tập trung, họ có thể thoát khỏi bẫy thu nhập trung bình. Nếu không, họ sẽ trở thành những thị trường tiêu thụ mới cho các tập đoàn công nghệ phương Tây. Và khi đó, World Bank sẽ không còn là người dẫn đường. Họ chỉ là một người ghi chép lịch sử. Tôi sẽ tiếp tục theo dõi, và tôi sẽ tiếp tục viết. Vì săn tin crypto, đối với tôi, không chỉ là công việc. Nó là một cuộc săn tìm sự thật trong một thị trường đầy rẫy những điều giả dối. DeFi và cơ hội từ những giao thức ẩn mình – có lẽ trong một vài năm tới, chúng ta sẽ nhìn lại và thấy rằng 'giao thức ẩn mình' thực sự đã được G20 và World Bank âm thầm chấp nhận. Khi đó, những gì tôi viết hôm nay sẽ chỉ là một dấu mốc nhỏ trên một con đường dài.