30 giây – đó là khoảng thời gian để một block trên layer 2 được xác nhận. Nhưng chi phí để tạo ra bằng chứng ZK cho block đó có thể lên tới 0,02 ETH. Với throughput hiện tại của zkSync Era (khoảng 10 TPS thực tế), mỗi ngày operator phải chi gần 300 ETH chỉ cho proof generation. Ở mức giá hiện tại, đó là hơn 500.000 USD. Con số này đặt ra câu hỏi: ai đang trả giá cho sự mở rộng?
Tôi theo dõi DeFi từ năm 2017, thời kỳ ICO Aragon còn bụi mờ. Hồi đó người ta tranh cãi về token allocation, giờ thì về cost structure của rollup. Mỗi lần nhìn vào bảng tính gas của các ZK-rollup, tôi nhớ lại cảm giác khi phát hiện lỗi audit trong smart contract – sự khó chịu vì biết rằng con số đẹp che giấu một vấn đề cơ bản. Bảng trắng còn bụi, cơ hội còn nguyên, nhưng chỉ khi hiểu rõ bản chất kỹ thuật.
Hãy nhìn vào Scroll, Linea, zkSync – ba cái tên lớn. Tổng TVL của họ vào tháng 3 năm 2026 đạt 4,2 tỷ USD, tăng 240% so với quý trước. Nhưng nếu bạn mở Etherscan và đọc hợp đồng Verifier, bạn sẽ thấy một sự thật phũ phàng: mỗi lần chứng minh ZK được submit lên Ethereum, gas fee cho calldata chiếm đến 60% tổng chi phí. Đó là vì Ethereum chưa EIP-4844 (proto-danksharding) triển khai không đúng như kỳ vọng – blob count mục tiêu chỉ đạt 3 blob mỗi slot, thay vì 6 như dự kiến. Kết quả là chi phí L1 data availability vẫn đắt gấp đôi so với kịch bản lạc quan.
Tôi đã từng xây dựng hệ thống theo dõi TVL của 20 giao thức DeFi năm 2020. Dữ liệu về proof generation cost mà tôi thu thập từ các node operator cho thấy một nghịch lý: khi thị trường tăng, operator mất tiền nhanh hơn vì họ phải mở rộng capacity để đáp ứng nhu cầu. Chi phí chứng minh cho một batch 1000 giao dịch trên Scroll là 0,25 ETH – tương đương 850 USD. Nếu mỗi giao dịch chỉ mang lại 0,001 ETH phí (khoảng 3,5 USD), thì operator cần ít nhất 250 giao dịch để hòa vốn. Nhưng thực tế, tỷ lệ giao dịch thành công (inclusion rate) chỉ đạt 78% do congestion. Điều đó có nghĩa là 22% giao dịch không đóng góp doanh thu nhưng vẫn tiêu tốn chi phí chứng minh.
Đây là điểm mù mà marketing của các đội ngũ ZK không bao giờ nói tới. Họ khoe throughput và decentralization, nhưng im lặng về economic sustainability. Dựa trên kinh nghiệm audit của tôi khi kiểm tra tokenomics của một số rollup, tôi thấy rằng phần lớn operator đang được trợ cấp bởi token inflation hoặc quỹ phát triển. Ví dụ, zkSync đã chi 23 triệu ZK (trị giá 34 triệu USD) trong 6 tháng đầu năm 2025 để hỗ trợ operator subsidy. Đây là một kế hoạch Ponzi kinh tế vĩ mô – nếu token giảm giá hoặc ngừng phát hành, hệ thống sẽ sụp đổ.
Tôi không nói ZK-rollup là vô dụng. Công nghệ này vẫn là tương lai của việc mở rộng Ethereum. Nhưng hãy nhìn vào một góc khác: chi phí chứng minh cao một cách absurd. Nếu gas trên L1 quay lại mức bull market (trên 100 gwei), chi phí cho một batch sẽ tăng gấp 3-5 lần. Điều này sẽ giết chết bất kỳ dự án nào phụ thuộc vào throughput cao mà không có nguồn thu phụ trội. Bảng trắng còn bụi, cơ hội còn nguyên, nhưng lợi nhuận operator không phải là cơ hội đó.
Hãy xem xét một giải pháp thay thế: Optimistic rollup. Arbitrum và Optimism đã giảm chi phí chứng minh xuống gần như bằng 0 vì họ dùng fraud proof thay vì validity proof. Nhưng họ trả giá bằng thời gian challenge period (7 ngày) và phụ thuộc vào honest majority. Đó là trade-off, không phải lợi thế tuyệt đối. Tôi đã viết về điều này từ năm 2022, khi bear market cho thấy cả hai loại rollup đều có vấn đề – Optimistic bị lỗi khoá thanh khoản, ZK bị lỗi kinh tế.
Nhưng thị trường tăng chào đón năm 2026 đang che giấu tất cả. Mọi người nhìn vào TVL tăng và quên rằng đó là tiền tạm thời, được kéo về bởi airdrop farming và incentive programs. Tôi thấy một dự án gọi là [DummyName] vừa huy động 100 triệu USD cho ZK proving network của họ. Họ hứa giảm chi phí chứng minh 50% bằng cách sử dụng GPU cluster phi tập trung. Nghe có vẻ hay, nhưng khi tôi đọc whitepaper, họ không tính đến chi phí truyền dữ liệu giữa các node – đặc biệt là ở các khu vực có băng thông hạn chế như Đông Nam Á. Đây là kiểu sơ suất điển hình của những kỹ sư sống ở Bắc Mỹ.
Hãy nhìn vào bản chất: chi phí chứng minh ZK là một bài toán kinh tế, không chỉ kỹ thuật. Nếu operator không kiếm được lợi nhuận, họ sẽ bỏ cuộc. Điều này dẫn đến centralization (chỉ còn lại những operator lớn có vốn) hoặc collapse (hệ thống không thể duy trì). Tôi đã thấy kịch bản này ở Lightning Network – nơi các channel manager liên tục đóng cửa vì routing thất bại và chi phí quản lý. Lightning Network đã nửa sống nửa chết suốt bảy năm; tỷ lệ thất bại routing lên tới 35% và độ phức tạp quản lý channel khiến nó mãi chỉ ở ngách. ZK-rollup đang đi trên con đường đó nếu không giải quyết được cost structure.
Tuy nhiên, tôi không phải người bi quan. Bảng trắng còn bụi, cơ hội còn nguyên. Cơ hội nằm ở các giải pháp tối ưu chi phí: sử dụng GPU chuyên dụng, tối ưu hóa number of constraints, và đặc biệt là tận dụng EIP-4844 một cách sáng tạo. Tôi đã thấy một dự án gần đây (tôi không nêu tên vì không muốn quảng cáo) sử dụng recursive proof kết hợp với data compression, giảm 40% chi phí calldata. Đó là hướng đi đúng. Nhưng họ vẫn chưa giải quyết vấn đề lõi: khi throughput tăng lên 100 TPS, chi phí sẽ tăng phi tuyến tính.
Tôi muốn bạn đọc hiểu rằng: chi phí chứng minh ZK không chỉ là con số trong bảng tính. Nó quyết định khả năng sống sót của một hệ sinh thái. Nếu bạn là developer, hãy chọn rollup dựa trên economic sustainability của nó, không phải TVL hay marketing. Nếu bạn là investor, hãy hỏi đội ngũ: chi phí chứng minh mỗi giao dịch là bao nhiêu? Họ có plan B khi subsidy kết thúc không? Đây là những câu hỏi khó chịu, nhưng cần thiết.
Tôi kết thúc bài này bằng một suy nghĩ tiến bộ: ZK-rollup sẽ không biến mất, nhưng mô hình kinh tế hiện tại sẽ phải thay đổi. Có thể là trợ cấp từ giao thức (như layer 1 fee rebate), hoặc tăng phí user ở các ứng dụng có giá trị cao. Tương lai thuộc về những ai giải quyết được bài toán chi phí. Còn bây giờ, hãy nhìn vào bảng trắng – vẫn còn bụi, nhưng cơ hội đang chờ hành động đúng lúc.