Bạn có từng ngồi trong một quán cà phê ở Tokyo, nhìn ra cửa sổ và tự hỏi: tại sao những người làm ra lỗi lại được thưởng trước khi hậu quả xảy ra? Tôi nhớ mình đã đọc whitepaper của Request Network vào năm 2017, say sưa với ý tưởng loại bỏ trung gian, nhưng chưa bao giờ nghĩ rằng một ngày nào đó, chính các trung gian tài chính lớn nhất thế giới lại phải học cách "hoãn thưởng" từ những thất bại của chính họ.
Chính phủ Thụy Sĩ vừa công bố đề xuất bắt buộc hoãn thưởng đối với các nhân viên ngân hàng sau sự sụp đổ của Credit Suisse. Đây không chỉ là một điều chỉnh quy định đơn thuần. Đây là một sự thừa nhận rõ ràng: cơ chế khuyến khích ngắn hạn đã phá hủy giá trị dài hạn. Và nếu bạn nghĩ điều này chỉ liên quan đến các ngân hàng truyền thống, hãy đợi đến khi tôi chỉ ra điểm mù trong câu chuyện này.
Context: Khi tiền thưởng là thuốc độc
Credit Suisse sụp đổ không phải vì một sai lầm duy nhất. Đó là một chuỗi quyết định rủi ro được thúc đẩy bởi các khoản thưởng hàng năm. Các nhà giao dịch, quản lý rủi ro, và cả ban điều hành đều biết rằng: nếu họ kiếm lời trong năm nay, họ sẽ nhận được một khoản tiền thưởng khổng lồ. Nếu năm sau thua lỗ, họ chỉ đơn giản là nghỉ việc. Không có trách nhiệm dài hạn nào được gắn với hành động của họ.
Đề xuất hoãn thưởng của Thụy Sĩ, nếu được thông qua, sẽ yêu cầu một phần đáng kể tiền thưởng của các nhân viên ngân hàng phải được trả chậm từ 5 đến 10 năm. Điều này nhằm đảm bảo rằng họ vẫn chịu trách nhiệm khi rủi ro của họ trở thành hiện thực. Nghe có vẻ hợp lý, phải không? Nhưng nếu bạn đã từng tham gia vào một giao thức DeFi, bạn sẽ thấy một sự mỉa mai sâu sắc.
Cốt lõi: DeFi đã làm điều này từ lâu, và làm tốt hơn
Dựa trên kinh nghiệm audit của tôi với các giao thức yield farming vào mùa hè DeFi 2020, tôi nhận thấy một điểm chung: các token vesting schedule. Khi tôi tham gia Compound, tôi phải khóa token COMP của mình trong một thời gian nhất định trước khi có thể claim. Điều tương tự xảy ra với Uniswap, Aave, và hầu hết các dự án nghiêm túc. Cơ chế này không chỉ là một tính năng kỹ thuật - nó là một tuyên bố triết học: phần thưởng phải đi kèm với trách nhiệm về thời gian.
Nhưng DeFi còn đi xa hơn. Thông qua smart contract, các giao thức có thể tự động hóa việc hoãn thưởng mà không cần đến sự can thiệp của con người. Một hợp đồng thông minh không thể bị thuyết phục, không thể bị đe dọa, và không thể bị mua chuộc. Nó sẽ thực thi các điều khoản một cách tuyệt đối. Trong khi đó, các ngân hàng Thụy Sĩ sẽ phải dựa vào các nhà quản lý, luật sư, và các ủy ban để quyết định ai bị hoãn thưởng và ai không. Đó là một công thức cho sự thiếu nhất quán và thiên vị.
Hãy nhìn vào mô hình của các giao thức như Yearn Finance. Các nhà phát triển và quản lý kho bạc thường phải đối mặt với các vesting schedule kéo dài 3-4 năm. Nếu họ đưa ra quyết định sai lầm, họ sẽ mất phần thưởng chưa được vest. Điều này tạo ra một sự liên kết lợi ích hoàn hảo: bạn chỉ được thưởng khi dự án của bạn thực sự tồn tại và phát triển.
Góc nhìn phản trực giác: Hoãn thưởng là miếng vá, không phải giải pháp
Tuy nhiên, tôi tin rằng việc hoãn thưởng của Thụy Sĩ vẫn còn quá xa so với những gì cần thiết. Tại sao? Bởi vì nó không giải quyết vấn đề cốt lõi: cấu trúc quyền lực tập trung. Trong một ngân hàng, quyết định cuối cùng vẫn thuộc về một nhóm nhỏ những người ở đỉnh cao. Họ có thể trì hoãn việc hoãn thưởng, tìm ra lỗ hổng, hoặc đơn giản là chuyển rủi ro sang một bộ phận khác.
Điều này đưa tôi đến một câu hỏi khó chịu: Liệu DeFi có thực sự tốt hơn? Trong mùa hè 2022, khi tôi chứng kiến Terra và FTX sụp đổ, tôi thấy rằng ngay cả các giao thức phi tập trung cũng có thể thất bại một cách thảm khốc. Nhưng có một điểm khác biệt quan trọng: trong DeFi, mọi thứ đều có thể được kiểm tra. Bạn có thể đọc mã nguồn của một giao thức, xem lịch sử giao dịch, và biết chính xác ai đã nhận được bao nhiêu token. Trong ngân hàng, bạn phải tin tưởng vào các báo cáo tài chính và các cuộc kiểm toán.
Takeaway: Tương lai thuộc về sự minh bạch, không phải sự hoãn lại
Đề xuất hoãn thưởng của Thụy Sĩ là một bước tiến đáng khen ngợi. Nó cho thấy ngay cả những trung tâm tài chính lâu đời nhất cũng phải thừa nhận rằng hệ thống khuyến khích của họ đã bị hỏng. Nhưng nếu bạn hỏi tôi, tôi sẽ nói rằng chúng ta đang nhìn sai hướng. Thay vì chỉ đơn giản là hoãn thưởng, chúng ta nên yêu cầu sự minh bạch tuyệt đối về cách các khoản thưởng được phân phối, và gắn chúng với các chỉ số dài hạn có thể kiểm chứng được.
Và đó là lúc blockchain trở nên quan trọng. Hãy tưởng tượng một thế giới nơi mọi quỹ thưởng của ngân hàng được quản lý bởi một DAO, nơi quyết định hoãn thưởng được thực thi bởi smart contract, và nơi bất kỳ ai cũng có thể kiểm tra xem một nhà quản lý đã nhận được bao nhiêu tiền thưởng trong 5 năm qua. Đó không phải là một giấc mơ xa vời. Đó là một tương lai mà chúng ta có thể xây dựng ngay hôm nay.
Bạn có từng tự hỏi: tại sao chúng ta vẫn tin tưởng vào các cam kết của con người khi chúng ta có thể tin tưởng vào mã nguồn? Tôi để lại câu hỏi đó cho bạn.