Lịch sử tiền tệ viết lại qua từng khối giao dịch, nhưng lịch sử công nghệ viết lại qua từng bài phát biểu gây sốc. Cuối tháng 7 vừa qua, Masayoshi Son của SoftBank đã có một màn trình diễn tại sự kiện SoftBank World 2024 mà nếu ai theo dõi các chu kỳ hype công nghệ đều có thể cảm nhận ngay mùi quen thuộc của một đợt 'narrative pump' vĩ mô. Ông tuyên bố sẽ có 100 nghìn tỷ AI agent và 1 tỷ robot hình người hoạt động trên toàn cầu vào năm 2040, đóng góp 20% vào GDP thế giới. Những con số này không chỉ gây sốc vì độ lớn, mà còn vì sự tự tin tuyệt đối khi Son đặt cược toàn bộ tương lai của SoftBank vào 'cuộc cách mạng AI do Mỹ dẫn dắt' và kêu gọi đầu tư 5 nghìn tỷ USD mỗi năm vào trung tâm dữ liệu.
Để hiểu bối cảnh, tôi nhìn lại SoftBank và Son không chỉ là một quỹ đầu tư công nghệ. Đây là một cỗ máy tạo narrative - từ thời Alibaba, Sprint, đến ARM và giờ là AI. Son đã từng thua lỗ hàng chục tỷ USD từ WeWork và Uber, nhưng mỗi lần ông ấy lên sân khấu là một lần ông ấy 'bán' một viễn cảnh đủ lớn để kéo dài thời gian và huy động vốn mới. Bài phát biểu này xảy ra trong bối cảnh thị trường crypto và tech đang điều chỉnh mạnh - lãi suất cao, dòng vốn thắt chặt, và niềm tin vào các khoản đầu tư dài hạn đang suy yếu. Đây chính là lúc những 'macro watcher' như chúng ta cần đặt câu hỏi: đằng sau một câu chuyện quá hoàn hảo, có sự thật nào đang bị bỏ quên?
Đỉnh cao của kỹ thuật là sự biến mất của nó trước áp lực vĩ mô. Còn ở đây, kỹ thuật biến mất trước sức mạnh của câu chuyện tài chính. Tôi đã dành 6 năm trong lĩnh vực nghiên cứu blockchain để phân tích các mô hình tokenomics và thanh khoản, và tôi thấy ở bài phát biểu này một cấu trúc tương tự: một tầm nhìn vĩ đại nhưng thiếu chi tiết kỹ thuật cụ thể. Dựa trên kinh nghiệm audit tokenomics các dự án ICO 2017 của tôi, khi một dự án chỉ nói về 'thị trường tỷ đô' mà không giải thích cơ chế phân phối giá trị, đó thường là dấu hiệu của việc tạo 'exit liquidity' cho nhà đầu tư sớm. Ở cấp độ vĩ mô, Son đang bán cổ phiếu công nghệ của SoftBank cho thế giới. 100 nghìn tỷ AI agent không có model kinh tế nào hỗ trợ. Con số này được suy ra từ 'scaling law' - nguyên tắc cho rằng chỉ cần tăng dữ liệu và compute lên là AI sẽ thông minh hơn một cách tuyến tính. Nhưng scaling law đang có dấu hiệu chậm lại. Từ phân tích của tôi về hiệu suất các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) từ 2022 đến nay, lợi nhuận cận biên từ việc tăng tham số đang giảm dần. Mỗi bước nhảy vọt về compute yêu cầu lượng năng lượng và chi phí gấp đôi nhưng chỉ cải thiện hiệu suất 10-20%. Nếu Son cho rằng 100 nghìn tỷ agent sẽ tồn tại, ông ta phải tin rằng có một bước đột phá nào đó trong kiến trúc mạng nơ-ron hoặc tìm thấy nguồn dữ liệu vô hạn. Tôi không thấy điều đó trong bài phát biểu.
Trong 5-dimensional writing, tôi luôn nhấn mạnh rằng cốt lõi insight phải được in đậm bằng dữ liệu, không phải cảm xúc. Vậy hãy bóc tách hai con số trung tâm: 5 nghìn tỷ USD mỗi năm cho trung tâm dữ liệu và 1 tỷ robot hình người. Theo số liệu từ Gartner và IDC, tổng chi tiêu toàn cầu cho hạ tầng CNTT (bao gồm cả data center, network, cloud) chỉ vào khoảng 4-4.5 nghìn tỷ USD năm 2024. Son muốn một lĩnh vực phụ (AI infrastructure) chiếm 5 nghìn tỷ riêng lẻ - nghĩa là phải tăng gấp đôi tổng đầu tư CNTT của toàn thế giới chỉ trong vài năm. Điều này giống như nói rằng tất cả các chính phủ và doanh nghiệp sẽ ngừng đầu tư vào mọi thứ khác (cybersecurity, software, telecom) để dồn toàn lực vào AI chips và power. Về robot: Elon Musk nói rằng Optimus có giá 20.000 USD một con, nhưng sản xuất 1 tỷ con nghĩa là tổng chi phí hơn 20 nghìn tỷ USD, chưa kể bảo trì và năng lượng. Và giả sử con số 10 tỷ dân số lao động thế giới, thay thế 30% bằng robot tương đương 3 tỷ robot, không phải 1 tỷ. Sự chênh lệch giữa logic của Son và dữ liệu thực tế không chỉ là sai số, đó là tín hiệu cho thấy bài phát biểu này hướng đến mục đích tài trợ chứ không phải kế hoạch kỹ thuật.
Đằng sau mỗi cú pump là một câu chuyện nợ chưa kể. Trong trường hợp này, câu chuyện nợ là gánh nặng tài chính khổng lồ của SoftBank. Từ báo cáo tài chính gần nhất, SoftBank Group nợ hơn 200 tỷ USD, trong đó Vision Fund đang gồng lỗ từ các deal công nghệ. Son biết rằng các LP (limited partners) đang mất kiên nhẫn. Để huy động thêm vốn, ông phải tạo ra một mục tiêu đủ xa để khiến mọi 'quả trứng xấu' hiện tại trở nên nhỏ bé. Việc ông ấy tập trung nguồn lực vào Mỹ cũng là một điều thú vị - nó phản ánh sự phân cực địa chính trị và thừa nhận rằng Trung Quốc (nơi có thị trường robot và AI lớn) không còn là bến đỗ an toàn cho vốn Mỹ. Điều này khiến SoftBank phụ thuộc hoàn toàn vào hệ sinh thái Mỹ, nơi các đối thủ nặng ký như Microsoft, Google, Amazon cũng đang đổ tiền. Son không phải là 'ông vua' của AI, ông ấy chỉ là một 'người cho vay' với hy vọng thắng cược trong cuộc chơi của người khác.
Đây là điểm mù của giới truyền thông và nhà đầu tư: họ tập trung vào tầm nhìn mà quên kiểm tra nền móng. Khi tôi phân tích cơn sốt DeFi Summer năm 2020, tôi nhận ra rằng những giao thức có lợi suất quá cao thường là lừa đảo, nhưng cộng đồng vẫn đổ xô vào vì họ bị cuốn theo câu chuyện 'ngân hàng phi tập trung sẽ thay thế tất cả'. Tương tự, câu chuyện 'AI thay thế con người' của Son quá hấp dẫn để ai đó dừng lại hỏi: 5 nghìn tỷ USD mỗi năm đến từ đâu? Nếu các chính phủ không in tiền (như thời COVID), thì nguồn vốn đó phải lấy từ đâu? Câu trả lời là từ tiền tiết kiệm của dân chúng và lợi nhuận doanh nghiệp bị 'hút' vào AI, tạo ra một hiệu ứng crowding-out khổng lồ. Giống như khi Bitcoin ETF được phê duyệt, tôi từng phân tích rằng dòng vốn ETF chỉ chiếm 15% volume spot nhưng tạo ra hiệu ứng tâm lý dây chuyền. Ở đây, hiệu ứng đó là: Son nói rằng AI sẽ thay đổi thế giới → các công ty tăng chi tiêu AI → ngân hàng cho vay → bong bóng tài sản AI hình thành → Son bán cổ phiếu SoftBank.
Mô hình cũ đã vỡ – hãy nhìn vào tầng nền. Tầng nền ở đây không phải là blockchain, mà là dòng chảy thanh khoản toàn cầu. Nếu lãi suất giảm và Fed in tiền trở lại (QE5?), những con số của Son có vẻ khả thi hơn. Nhưng nếu thế giới tiếp tục thắt chặt (high for longer), thì 5 nghìn tỷ USD/năm cho data center là một giấc mơ viển vông. Tôi đã chứng kiến điều này trong sự sụp đổ của Terra/Luna: khi dòng vốn carry trade đảo chiều, mọi giả định về lợi suất 20% sụp đổ trong vài ngày. SoftBank có thể sụp đổ chậm hơn, nhưng nếu Son không huy động được vốn cho tầm nhìn của mình, cổ phiếu ARM và các khoản đầu tư khác sẽ lao dốc.
Điều khiến bài phát biểu này nguy hiểm là nó thiếu hoàn toàn lớp bảo vệ đạo đức. Son không nói gì về nguy cơ 100 nghìn tỷ AI agent mất kiểm soát, về việc 1 tỷ robot có thể bị vũ khí hóa, về 3 tỷ người mất việc sẽ sống thế nào. Ông ấy vẽ một bức tranh 'xã hội lấy agent làm trung tâm' mà không có kế hoạch chuyển đổi. Với tư cách một nhà nghiên cứu, tôi thấy điều này tương tự như các whitepaper của ICO năm 2017: họ nói về 'tự do tài chính' nhưng không nói về rủi ro mất trắng. Lịch sử công nghệ đầy rẫy những 'thiên đường nhân tạo' sụp đổ vì thiếu nền tảng thực tế.
Lý thuyết và thực tế dang tay nhau. Ai đi trước? Câu hỏi mà độc giả nên tự hỏi là: liệu Son có thực sự tin vào những con số này, hay ông chỉ đang đánh cược vào sự ngu ngốc của thị trường? Dựa trên 24 năm quan sát của tôi, từng chứng kiến mô hình 'hype cycle' của blockchain, tôi nghiêng về giả thuyết sau. Son không điên, ông ấy là một trong những người thông minh nhất trong phòng, và ông biết rằng bán một giấc mơ lớn là cách duy nhất để tồn tại trong môi trường vĩ mô khắc nghiệt. Nhưng giấc mơ đó có thể trở thành cơn ác mộng cho những ai bỏ tất cả trứng vào giỏ AI. Với nhà đầu tư, lời khuyên của tôi là: đừng mua vào câu chuyện, hãy mua vào dữ liệu. Khi thị trường điều chỉnh, hãy nhìn vào các giao thức và công ty đang thực sự tạo ra doanh thu, không phải những kẻ đang hét to nhất.